Utopia as an option

Indexing social affairs for the next economy


Chief government architect in collaboration with Nederlandwordtanders and DoepelStrijkers

IABR Rotterdam, 2016

Elements of culture versus elements of structure
In this project, the building for
the ministry of Social Affairs in The Hague is used as a model to demonstrate the intricate relation between idealism and its outcome.
The concept of this ministry building is based on the principles formulated by Team Ten: elements of culture must be understood in their relation to elements of structure.

Herman Hertzberger was a product of the avant-garde Team Ten movement. His selection as architect for the ministry of Social Affairs seemed like the perfect marriage between both idealistic architecture and the idealistic welfare state. The interior of the building is characterised by generous and
full spaces, providing plenty of opportunity for encounter, whereas the exterior appears closed off and lacks interaction with its surroundings.

Ultimately the structure of the building, which was based on the idea of social interaction, became the stage for a rich sequence of historical events. Unforeseen and often ruthless engagements proved to be in line with the initial idealistic conception of identity and freedom.

Utopia as an option
The case of the Social Affairs building demonstrates what the consequences of a disconnected idealism can be. This however is not a reason to withdraw.
With the program of Nederlandwordtanders the Office of the Chief Government Architect
is scrutinising the potential of new upcoming ideas and initiatives. An attempt to not be withheld by the embedded layer of idealism in our search for innovative concepts.

IABR–2016–THE NEXT ECONOMY, the seventh edition of the International Architecture Biennale Rotterdam, is open to the public from 23 April until 10 July 2016.


1970-1990. A roaring period of the idealism of the seventies, the oil crisis, unemployment, cuts and the end of the cold war. The period inwhich Herman Hertzberger’s structuralist building for the Ministry of Social Affairs and Employment in The Hague was designed and built (1979-1990), a project inwhich the traces of the changing 'zeitgeist' became clearly visible.

New Babylon



Constant Nieuwenhuys and New Babylon 
With his life work New Babylon Constant Nieuwenhuys (1920-2005) envisioned during almost twenty years in a serie of models, constructions, maquettes, collages, drawings, graphics and texts a ‘world wide city for the future’, where land is owned collectively, work is fully automated and the need to work replaced with a nomadic life of creative play. New Babylon is inhabited by ‘homo ludens’, who, freed from labor, will not have to make art, for he can be creative in the daily practice of his life. Constant: ”The project of New Babylon only intends to give the minimum conditions for a behaviour that must remain as free as possible. Any restriction of the freedom of movement, any limitation with regard to the creation of mood and atmosphere, has to be avoided. Everything has to remain possible, all is to happen, the environment has to be created by the activity of life, and not inversely.” A few examples of spatial constructions for which he used modern materials like stainless steel, aluminum and perspex are Het Ruimtecircus (Spatial Circus) and Het Zonneschip (Sunvessel) from 1956.

Constant Nieuwenhuys

“Creation and revolutionary struggle have the same objective: the realisation of life.” 1974

Burgerweeshuis Aldo van Eyck, 1960 

Interior offices Centraal Beheer Apeldoorn (1969-1972), design: Herman Hertzberger  

Herman Hertzberger



Herman Hertzberger (Amsterdam, 1932) is a Dutch architect and was professor at the architecture faculty in Delft (1972-1999) He is considered, along with Aldo van Eyck, as the influence behind the Dutch structuralist movement of the1960s. The offices of Centraal Beheer (a Dutch insurance company) in Apeldoorn, a ‘workshop for 1,000 people’ (1968-1972) gave Hertzberger world fame. It offered an innovative open office concept with a wealth of informal meeting places in the building, and on the roof top terraces. In the beginning employees were free to decorate their work place as they wished, to grow their own plants and even to keep pets. After the completion of the Vredenburg Concert Hall in Utrecht (1972-1979) Hertzberger was commissioned to design the new Ministry of Social Affairs in the Hague, a complex housing 2,400 civil servants. This building, which took eleven years to finish, marks the end of Hertzberger’s first act. When he began the project, he was still very much immersed in the entangling complexity of his structuralist approach which he developed and adhered to since the early 1960s. In the late 1980s however he started to free himself from the constraints of the intricate system in which everything had to fit.

Herman Hertzberger

“ The word ‘structuralism’ is shrouded with many misconceptions. Actually the idea is that structuralism offers freedom of interpretation, i.e. adaptation and transformation within, and thanks to a set of rules, acting as a framework.”

Aldo van Eyck



Aldo van Eyck 
Aldo van Eyck (1918-1999) was a Dutch architect and one of the most influential protagonists of the architectural movement Structuralism. His earliest practice he started from the elementarism of De Stijl. In 1954 he was a co-founder of "Team 10", or “Team X”, a group of architects and other invited participants who assembled starting in July 1953 at the 9th Congress of C.I.A.M. and created a schism within CIAM by challenging its doctrinaire approach to urbanism. Van Eyck lectured throughout Europe and northern America propounding the need to reject functionalism and attacking the lack of originality in most post-war Modernism. His position as co-editor of the Dutch magazine Forum (1959-1963) helped publicise the Team 10 call for a return to humanism within architectural design. Important in his thinking is the shaping of number and the concept of relation taking form in the ‘in-between’, as a place where different things can meet and unite, or more specifically, as ‘the common ground where conflicting polarities can again become twin phenomena’. Among his known works are the Burgerweeshuis, the design for the village and school in Nagele, ESA-ESTAC in Noordwijk and various playgrounds in Amsterdam.

Structuralism in Dutch architecture

The realization of the Orphanage in Amsterdam in 1960 is generally regarded as a milestone of European architecture. With this celebrated design of Aldo van Eyck a new architectural style made its entrance, with an unexpected wealth of spatial transitions between interiors and the immediate surroundings around the building: as well as this, a strong social commitment was to be seen in the purpose of the complex. These qualities made the Burgerweeshuis the first built manifesto of the basic principles of a new editorial group of the journal Forum, which started in 1960 with the slogan ‘The story of another idea’ as opposition against post-war functionalism in Dutch architecture. Among the most inspiring and passionate spokesman of this ‘Forum Group’ were Aldo van Eyck, Herman Hertzberger and Jaap Bakema. They had a great influence on the young generation of architects who variously interpreted the Orphanage in their own work, a state of affairs that would lead to a stream in Dutch architecture that would become famous under the name Structuralism.




Debby Harry, singer of the rock band Blondie, a pioneer in the early American new wave and punk scenes of the mid-late 1970s 

Open and communicative

The new building of the Ministry of Social Affairs and Employment clearly bears the traces of the changing times. Social Affairs was previously scattered across the Hague region in 15 buildings, with all the communication problems that that entails. In the late seventies the former government architect Wim Quist presented the top of the Ministry of Social Affairs with a list of possible architects for the design of a new building. With the office Centraal Beheer in Apeldoorn in mind, and the desire for an open and communicative building, Social Affairs had a strong preference for Herman Hertzberger. That reflected the best the corporate culture of the Ministry then, where concepts such as interaction and communication were just institutionalized. In 1979 however, no one could have imagined that the users would have a very personal interpretation of the concepts of openness and communication, and that they would be willing to fight for that. The introduction of voting rights at all ministry of service committees (‘Commissie Bouw’), cost reductions, the development of new state housing standards between 1982 and 1984, changing municipal policy regarding roads and access, neighbourhood opposition of the zoning plan, new building codes for outside views and daylight, the declaration of this building as pilot project relating to working conditions in the construction industry, and a lawsuit from the ‘Commissie Bouw’ caused much delay and a turbulent process.


Sketch Ministry of Social Affairs and Employment, Herman Hertzberger, 1979 


Riots of squatters in the Centre of Amsterdam, 1980 

The biggest demonstration in the Netherlands, 550.000 idealistic people demonstrated againts cruise missiles in 1983 in The Hague 





Building volume SOZA preliminary design, 1984 





Dissasembled Rubik's cube, a hype in the eighties 

Protest of civil servants, 1986 

Building the Ministry of Foreign Affairs and Employment

The Ministry of the Ministry of Foreign Affairs and Employment is along the Haarlem-Rotterdam railway line opposite the ‘Laan van Nieuw Oost-Indië (NOI)’ station on the boundary with Voorburg. It is built in 1987-1990 and located between two residential neighbourhoods. The mass of this office building for 2400 employees divides into 16 interlinked octagonal towers. As in Hertzbergers offices for Centraal Beheer in Apeldoorn (1972) the enormous office area is broken down, using a family of precast concrete beams and columns set in a square grid, into so many ‘islands’ linked in an expanding series of clusters. Its spatial backbone is a tall full-length void containing all the principal stairs and lifts.



The officials did not want to sit in a battery cage

The strongly expressive articulation of the office walls is the result of input by the users; originally Hertzberger intended to keep the receding space as vertical voids within the walls. Because the civil servants were firm in demanding a window directly at the façade, these voids were dropped. In the remaining interior courts there are mainly conference rooms. The skylights of these courts were also brought a floor lower at the request of the users. After ‘failures’ in previous projects, such as minister Klompe who had broken her hip after a slipping on the smooth marble floor of the Ministry of Interior Affairs, voting rights were introduced in 1983 at all ministry service committees, the ‘Dienstcommissie Bouw’.
This commission imposed limits to the open and communicative character of the building that Hertzberger had envisaged. For example, most voids were eliminated because officials did not want to sit in a battery cage. Hertzbergers argument that "it was more exciting to look at beautiful boys and girls passing by than a few cubic meters of fresh air” could not persaude them. This also applied to the advantages of large office space with panoramic views of the surroundings. "Rather alone in a room, then together in a big space.” The times had obviously changed and privacy and status proved to be more important than openness and communication. “A Design” says Hertzberger, "is always the result of conflicting views. Usually it therefore becomes better. I think that also applies to the Ministry of Social Affairs and Employment. I had to give in on some points, since you can’t ignore the ‘Zeitgeist’. The need for security and privacy express that, although it can change again. My assignment was to design an open and communicative building. I think this has succeeded broadly. And the still untapped possibilities are open for the future."





Joop den Uyl

"This is a time inwhich we need to acknowledge the hard facts. But it is especially important that we are willing to cope with the new problems together. Such cooperation is needed. If we are willing to do so, then it is not a cold winter, even if it freezes.” is one of the most famous quotes of Joop den Uyl (1973). Joop den Uyl (1919-1987) was a Dutch politican of the Labour Party (PvdA) and served among others as Prime Minister of the Netherlands from (1973-1977) and Minister of Social Affairs and Employment, Minister for Suriname and Netherlands Antilles Affairs and Deputy Prime Minister (1981-1982 )in the Cabinet Van Agt II. He was seen as an idealistic, but also polarizing politician. Followers of his idealistic policies called him Ome Joop (Uncle Joop). He was criticized for creating a budget deficit and polarizing Dutch politics. Associated with Den Uyl was the 'maakbare samenleving'; the makeable society, the idea that society is constructed and that government is a player in the construction. Another idea associated with Den Uyl was 'de verbeelding aan de macht'; imagination in the driver's seat, the power of conceptual thinking, particularly in politics.



















Opening the of the Ministry of Foreign Affairs and Employment with Queen Beatrix and Akelei Hertzberger 


1990-2015. A booming period both economically and for architecture, the world shocking terrorist attacks on the Twin Towers in September 2001 and the start of the global economic crisis after the fall of the Lehman Brothers in 2008. A dynamic period, inwhich the building of the Ministry of Social Affairs and Employment was fully in use, renovated (2003) and eventually abandoned.

New York, 11-9-2001 

Open becomes more closed

One of the motto’s of the architects who where the editors of the Magazine Forum in the sixties was ‘the place and the occasion.’ Every place requires its own design. The height, the articulation in separate towers and use of colour in de building of Social Affairs and Employment are the most striking elements that respond to the characteristics of the place. These were retained from are the preliminary design until completion. A number of other ‘environmental elements’ disappeared in the evolving years, against the wishes of the architect. For example, the community garden, and from ‘social security considerations’, a canteen for staff and residents and the passage under the building. Essential elements of the concept were implemented. Most notably the central atrium through the whole complex, around which all the communal facilities are grouped. The clean concrete and white concrete blocks made the building inside and especially outside very light. Hertzberger: "I wanted a typical The Hague or Scheveningen building; a building that could smell like the sea." For the concrete construction, which is for the most part prefabricated, round columns with a square column top on a two-sided grid of 7.7 meters were used. The construction grid is rotated thirty-five degrees with regard to the longitudinal axis of the building. The walls are in masonry of almost white concrete blocks with aluminium frames in the office spaces. The secondary stairways are glazed over their total height. Through the growing need to build in an energy-saving manner, there is little of the loadbearing construction visible in the outer walls. By far the majority of columns are within the walls so that they are no ‘cold bridges’ in the thermal skin.


Herman Hertzberger, 1990

“My assignment was to design an open and communicative building. I think this has succeeded broadly. And the still untapped possibilities are open for the future."



Ministry of Foreign Affairs and Employment, 1995 

Culture of civil servants

In the seventies modern civil servants enter the departments in large amounts. Inspired by the ideals of the sixties, the government is the vehicle for change. Social wellbeing is paramount. The well-attired legal secretary is replaced by the informal policy worker who keeps a tie in the drawer, in case of a sudden call by the Minister. The government provides childcare, emancipation, minority and youth policy, and a positive architecture and cultural policy, ‘elevating’ the level of happiness. A responsibly planned Netherlands makes you happy and proves to be an export product. The new generation of officials is housed in new modern government buildings designed by architects of name, situated along so-called 'A locations’. The young, socially conscious official feeds the governors with social insights and scenarios how to lead the renewal in the right direction. "Work, work, work" is the slogan. An official can strike and there is much to protest against, like cruise missiles, ‘no house no coronation’ and the reduction of the civil service salary. The years of savings start and officials switch to a different theme, the participatory society. On the basis of ‘het nieuwe werken’ - fewer colleagues work in less area. This also changes the government buildings, there are less buildings, concentrated in Manhattan-like towers. In the gardens of the architect-designed government buildings of the past, are now the signs ‘For Sale/in renovation.’





Servicedesk Ministry of Foreign Affairs and Employment 








Interior Ministry of Foreign Affairs and Employment 

Prince Willem Alexander opens the second Heinenoordtunnel 

RaRa bombs the Ministry of Social Affairs and Employment

Revolutionary Anti-Racist Action or Revolutionaire Anti-Racistische Actie, often abbreviated RaRa was a Dutch Revolutionary group, although in the Netherlands the group was called a 'political violent activist'-group. The name "RaRa" in Dutch means "Guess ..." (who we are), (from the Dutch word 'raden'). RaRa was active in the 1980s and 1990s within the Netherlands, bombing sites to express opposition to the apartheid policies of South Africa as well as to the Dutch asylum legislation.Their bombings caused a lot of material damage, but no deaths resulted. In 1993 RaRa bombed the building of the Department of Social Affairs.

From their statement: "After timely and repeated warnings, we have detonated a bomb on the third floor of the Ministry of Social Affairs and Employment in The Hague during the night of 30 June. The target of the action was the Labour Inspection, which is housed on this floor. The IAS has a pivotal role in the hunt for illegal immigrants. On average twice a day this service organises police raids on premises where the presence of illegal immigrants is suspected. In the coming years, the service has doubled. That means more raids, more victims and more anxiety. With this action we want to draw the line and let these people-hunters feel for a moment what it's like to be chased. Let them know how it is to be targeted, how it is to be branded."

Dancing around the Ministry

Movement Theatre Group BEWTH worked with architecture, and released 126 productions between 1965 and 2005 inwhich buildings were the point of departure. In the autumn of 1994 BEWTH played in the building of the Ministry of Social Affairs and Employment. After the performance of BEWTH in the St. Bavo Church in Haarlem, a greater contrast was hardly conceivable. "There the tough forms of the Gothic style, a building that expresses all gloom in its connection with eternity. Here the dynamics of moving detail, transparency of glass and steel, a building that reveals its intentions only if the human moves in it. Not surprising that BEWTH embraced such an adventure. Due to the continuing pressure on public aid the survival of BEWTH is not obvious. But once againg, BEWTH turns the roles. It doesn’t come to the Ministry of Social Affairs and Employment as a prospective customer, but as a supplier of new perspectives, of unsuspected beauty in a new building.


30. Performance BEWTH in the Ministry, 1984 

Movement Theatregroup BEWTH, 1994

“BEWTH turns the roles once more. It doesn’t come to the Ministry of Social Affairs and Employment as a prospective customer, but as a supplier of new perspectives, of unsuspected beauty in a new building."



Interior Ministry of Foreign Affairs and Employment, 1994 

Stop the 'girogluurders'

Members of the Socialist Party (SP) held an action in front of the Social Affairs building in October 1996 to protest against the so-called ‘girogluurders’, the snooping of officials of the social services in the private data of beneficiaries. Girogluurders held an in depth survey for the Ministry of Social Affairs in which officials were asked personal questions about secret pincodes for example, and what brand of underwear they wear, Wibra or Calvin Klein? After this playfull start, Melkerts Ministry and municipalities were under pressure, with protests, complaint books and Council proposals. In April 1997, the SP wrote all 600 municipalities a letter with its demands. Divosa, the association of social service directors, met about the letter and encouraged municipalities to follow the directive of the Registration Board, even though they previously advised to tighten controls. In late June the ‘Registratiekamer’ told Minister Melkert that the unnecessary privacy violation, according the SP, should be stopped. Melkert promised to draw rules to sufficiently protect the privacy of benefit claimants.


Members of the SP start their action, 1996 

De Volkskrant, 1996

"SP takes action against access bank statements, under the slogan ‘Stop the Girogluurders.'" De Volkskrant, 4 October 1996



Escalator in the Ministry of Foreign Affairs and Employment 

Tumult within the walls of Social Affairs

Within the walls of the building with its tumultuous history, there was tumult too, often provided in an open letter. De Volkskrant, April 21, 1994: "Minister De Vries of Social Affairs accuses State Secretary Wallage of having previously agreed to the dismissal policy but now breaks the unity of the Social Affairs Department by changing his tune. In an open letter to Wallage, De Vries writes that he has ‘seen up close in recent years’ how much effort it took to get the support of the Labour Party for measures necessary to get the social security expenditure within the budget limits and to get the labour market to function better." And from newspaper Trouw, 22 September 1995: The CDA parliamentary party in the Second Chamber at the time of the third Lubbers government had the need “to downsize the Labour Party, its coalition partner, a bit more each week.” Christian Democrat Bert de Vries, the former minister of Social Affairs, entrusted this to his Secretary of State, PvdA-member Jacques Wallage. According to Jacques Wallaghe, from the same newspaper three days later: “De Vries expressed in response to an open letter to Wallage to be unpleasantly surprised by his confession. "I absolutely don’t remember such a statement. But I must admit that this is due to my bad memory, because I would otherwise put you down as a liar or someone who suffers himself from a bad memory and that would be unkind. "Wallage said in response that he didn’t have any desire whatsoever to respond publicly to the angry letter from De Vries. "I'll soon work this out with the former minister in a private conversation."


Minister De Vries en State Secretary Wallaghe van Sociale Zaken 

Trouw, 1995

“Former Minister of Social Affairs De Vries is 'unkind' back to his former State Secretary Wallage." Trouw, 25-09-1995

Fundamental forms

"I’m interested in fundamental forms: that’s what Structuralism means to me today. As a rule, I design from the inside out. From the very beginning, I have provided a vertical link in all buildings that are more than two stories high. In the Ministry of Social Affairs in The Hague (1979-90), I realized the concept of a large central hall, a space that links all parts of the building; but regrettably, I didn’t take the idea to its logical conclusion. That building marks the end of a certain line in my design development. Since then, there has been a bolder gesture and a larger urban-planning element in my architecture." Herman Hertzberger in Architectural Details, 2003



19 December 2004: the last 'testbeeld' in the regular programming on the Dutch public channels  




2015 and after. The world is shocked by the image of the dead body of the three-year-old Syrian refugee Aylan on the beach and new terrorist attacks in Paris and Brussels. The Dutch economy and employment seems to stabilise. After the abandonment of the Ministry of Social Affairs and Employment it became a temporary home for refugees. Now the building is for sale.

Protesten bij vergadering Steenbergen over komst asielzoekerscentrum 

Art in containers

The Dutch percentage rule for visual art was established in 1951. It says that between 0.8 and 1.6 % of building and/or renovation costs for all Government buildings should be used for commissions for visual artists. This practice has generated a collection of more than 3.000 in-situ artworks. Almost every Dutch artist of note is represented in this collection. Since the 1990’s also foreign artists have been commissioned. For example conceptual art initiator Joseph Kosuth made a work for the Council of State. At the ministry of SZW Gabriel Lester made a series of periscopes through which visitors and employees could look around corners and behind their back under the title 'Sociale Werken' (Social Affairs) in 2005. During the sudden reconstructions to make a part of the building suitable as a temporary home for Syrian refugees, the Lester works could not be saved.

Temporary home for refugees

From the 11th of november until the 30th of december 2015 part of the empty office building of the Ministry of Social Affairs and Employment in The Hague was transformed into a place to live for 600 refugees. The Central Government Real Estate Agency and the Central Agency for the Reception of Asylum Seekers worked together in making the former office building a place where 600 people could eat, sleep and wash. The Hague municipality initiated the ‘Welcome school’, a temporary school for 60 children. Some of them hadn’t been to school in years and it was a big success. Although the people in the neighbourhood weren’t pleased at first, a lot of them became volunteers. Towards the end there were more people wanting to volunteer than there was work.



















Comfort Cabin

In 2016 The Netherlands will house over 43.000 new refugees with a permit. Building new houses is time consuming and expensive. Besides, there is already 10 million m2 of vacant offices in The Netherlands. ComfortCabin combines this challenge and potential in a smart way. A compact modular cube is equipped with all functionality to transform a vacant office to a house. Its elements can be quickly and affordably produced using state-of-the-art CNC milling technologies. Because of this digital production, materials, functionality, and sizes are fully customizable. The unit can be transported flat-pack and assembled on-site in a few hours, and connected to installations via a flexible tube in the ceiling. The first prototype of ComfortCabin was built in SZW in 2015 commissioned by the Chief Government Architect. The cabin is available from € 9000. The designer is Pieter Stoutjesdijk, founder of TheNewMakers, a design-engineer-production company focussed on applying CNC milling technologies to several industries.

Achim Steiner, 2015

'The world is finally producing renewable energy at an industrial scale.' The Guardian, 20 april 2015

For sale: Former office of the Ministry of Social Affairs and Employment The Hague

At the moment the Dutch government has nearly 330 buildings for sale, with more real estate to be sold the upcoming years. These objects vary in size and use, most of them require redevelopment schemes or complex transformations. Biedboek.nl is a site that is part of the Central Government Real Estate Agency and is designed to provide information about the range of available real estate, operating rights and commercial rights. One of the buildings that came on the market in the spring of 2016 is the Former office of the Ministry of Social Affairs and Employment The Hague. "Regarding its architecture and size this office building forms a challenging transformation opportunity. A unique feature of this building is its sixteen octagonal office towers, symmetrically located along the length of the road. The offices are situated above parking facilities (300 spaces). In 2005 the building underwent a renovation. The building is centrally located in The Hague’s CBD, where different national and international business and organisation have their offices. Though it is an area with mixed uses: working and living with many urban facilities within reach. Besides there are various options for public transport nearby. The local government of The Hague has already set out the foundations on transformation and future use for the building and its surroundings in a vision document. This site is a future high-quality campus for education, business and living with its central focus on Safety and Security."


Plan redevelopment former Ministry building, Herman Hertzberger, 2015 


A period of crisis, challenges and new chances. Under the name 'Nederlandwordtanders', team Nederlandwordtanders realized a new platform for inspiring spatial innovators and their projects in 2013, commissed by the Chief Government Architect.


Dare to transform



Floris Alkemade (1961) is Chief Government Architect (Rijksbouwmeester) as of 1 September 2015. The Chief Government Architect protects the architectural quality of the Dutch state property and their incorporation into the urban area as a whole. Alkemade combines his work as architect and urban planner with teaching and lectures at universities in the Netherlands, Belgium and France. He is former partner of Office for Metropolitan Architecture (OMA) and in August 2006 he opened his own office, he is currently director of FAA and FAA/XDGA. Alkemade remains affiliated with his company FAA and fulfills the position of Chief Government Architect on a part-time basis. He works on complex projects both within the Netherlands and abroad. According to Alkemade we are working under current conditions on what he refers to as the ‘tabula scripta’ or the ‘marked slate’. A lot of our land has been developed, designated or is in use. As a result, the architect is forced to relate a lot more to the existing conditions and to design on the basis of these conditions. This should not be seen as a restriction, but as an opportunity to exploit the potential and the context of the place. Innovation inspired by the conviction that the new will be superior to the old.

Floris Alkemade, 2016

“The Netherlands has plenty of available space. Fifty million square meters of vacant offices, garages, schools can partly be converted into low-cost housing. And not only for refugees." Chief Government Architect Floris Alkemade in Trouw, 6 January 2016




Nederlandwordtanders represents spatial innovation, where social issues and technological development are linked to spatial quality through the power of design. This design movement characterized by optimism and innovation resulting in social, economical and environmental benefits for all is made visible by Nederlandwordtanders.




Yvette Govaart 
Hoe zien de duurzame stad en circulaire economie van de toekomst er uit? De revitalisering van voormalig zwemparadijs Tropicana herstelt het icoon weer in ere en maakt duurzaam ondernemen mogelijk. En het gebouw is straks weer voor iedereen toegankelijk. Lees meer...
> website

EigenWijkse Energie Coöporatie



Henk Muis 
Energie is té belangrijk om alleen aan politici over te laten, volgens de EigenWijkse Energie Coöperatie. "Energie van, voor en door onszelf" is dan ook hun motto.
> website

Drijvend park



Europa’s eerste drijvende park komt in Rotterdam. Thieme Haddeman lanceerde onlangs het plan, gemaakt in opdracht van Rijkswaterstaat en de Gemeente Rotterdam.
Tieme Haddeman 
> website




Danny den Hartog 
Hoe kunnen particulieren betrokken worden bij de huisvesting van vluchtelingen met een verblijfsvergunning? Reinout de Kraker initieerde Takecarebnb en Danny den Hartog vertelde er meer over tijdens de Nederlandwordtanders-bijeenkomst Live#6.
> website

Mobile Public Domains



Publieke functies kunnen op lokaal niveau meer dynamisch worden gefaciliteerd. Naar aanleiding van het onderzoek 'Learning from Lowlands' presenteert Martine Zoeteman/STADvogels 'Mobile Public Domains'.
Martine Zoeteman 
> website




Creativiteit verbindt ontwerpers en de industrie. Ontwerpers duo Renee Mennen en Stefanie van Keijsteren (rENs) presenteren met internationaal tapijtenfabrikant Desso de collectie ‘Re-vive’ waarbij oude tapijten een nieuw leven krijgen.
Renée Mennen 
> website

Studentenflat Aan ’t Verlaat



Van Zusterflat tot studentenbed. Stichting Herontwikkeling tot Studentenhuisvesting (SHS Delft) realiseerde de tijdelijke herontwikkeling van een leegstaande broeder- en zusterflat op het GGZ terrein in Delft. Eén van de eerste projecten die mogelijk is gemaakt door de wijzigingen in de Crisis- en Herstelwet en de daaruit voortvloeiende snelle beslissingen die gemeente of provincie kunnen nemen over een ruimtelijk plan.

Sven Volkers 
> website

Het gebouw als product



Timo de Rijk sprak tijdens de bijeenkomst Nederlandwordtanders/Live #2 Nationaal op 11 september over het gebouw als product.
Timo de Rijk 
Het gebouw als produkt, Timo de Rijk
> website




Op de noordoever van Rotterdam heeft Doepel Strijkers Architects het voormalige HAKA gebouw getransformeerd met hergebruikte materialen uit de omgeving, en een monitoring op CO2 versus financiële investering.
Duzan Doepel 
> website




Amsterdam heeft een probleem. Als we alle warmte zouden opvangen die we in Amsterdam jaarlijks weggooien, zouden we meer dan voldoende hebben om elke woning comfortabel te verwarmen en van warm tapwater te voorzien. Dus waarom doen we dat niet?
Jeroen Atteveld 
> website

Het Dorp Arnhem



Een doorbraak in de zorgarchitectuur, waarin de ambities zelfredzaamheid, circulair bouwen, duurzaamheid en adaptief bouwen worden verwezenlijkt, dat betekent volgens mogelijkmaker Hans Pepers (zorgorganisatie Siza) de verbouwing van Het Dorp in Arnhem.
Hans Pepers 
> website

De biobased toekomst



"Onze toekomst is biobased, een andere is er niet." Mogelijkmaker Chris Roorda (Drift) roept ons op uit de bubbel te komen waarin we nu leven en het huidige onvoorstelbaar te maken, innovatiekracht te bundelen, partijen uit te dagen hun rol te pakken en met een gezamenlijke wil in te spelen op de nodige veranderingen.
Chris Roorda 
> website




Juist aan het einde van hun levensfase valt er nog veel meerwaarde uit materialen te halen. Jan Jongert liet tijdens Live#6 zien hoe Superuse Studios dat doet.
Jan Jongert 
> website

De nieuwe spreadsheet



De trend van impact meten, waarderen en hoe je er zelf mee aan de slag kunt gaan. Michel Scholte van True Price hield tijdens Live#6 Meerwaarden! op 8 december op de TU Delft een minicollege over de nieuwe spreadsheet.
Michel Scholte 
> website

Short Stay City



Onze maatschappij is in toenemende mate fluïde en op zoek naar nieuwe vormen van vrijheid. Dat vraagt om een dynamische en flexibele wereld, met een stedelijk landschap dat een grote verscheidenheid aan kortstondige occupaties en snel veranderde verblijfseisen kan herbergen.
Jeroen Steenvoorden 
> website

Museum Biesbosch



Een oude reeks van structuralistische paviljoens wordt helemaal bedekt met een dikke groene deken en krijgt een nieuwe vleugel. Het nieuwe Biesbosch Museum toont als een landart object, dat zich opent naar de omgeving en waarin de ‘Biesbosch experience’ voelbaar en zichtbaar wordt. Curator Marco Vermeulen (Studio Marco Vermeulen) licht op locatie zijn biobased ontwerp voor de herontwikkeling van het museum toe.
Marco Vermeulen 
> website

De Pier



Een spookstad op zee. Overal woekert het onkruid, binnen staan de lege koffiekopjes nog op tafel. De iconische Pier in Scheveningen ligt al jarenlang langzaam te vergaan. Hoe wordt dit verlaten icoon nu op een rendabele manier nieuw leven ingeblazen?
Elies Koot 
DeFlat, Elies Koot
> website




Vastgoedontwikkeling inzetten als middel en niet als doel. Directeur van Stichting DBF Martin Cnossen vertelde meer over sociale meerwaarden tijdens Live#6.
Martin Cnossen 
> website

Marineterrein Amsterdam



Wat te doen met het vrijgekomen Marineterrein in Amsterdam, 14 hectare, middenin de stad. Schoontrekken en een overkoepelend masterplan maken? Dat gaat hier niet gebeuren. Rijk en gemeente hebben een overeenkomst getekend om het terrein richtinggevend te ontwikkelen, voordat het verkocht wordt. Zonder vooropgesteld einddoel. En dat getuigt van durf en moed.
Liesbeth Jansen 
> website

Architectuur van de nieuwe realiteit



Wouter Valkenier sprak tijdens de bijeenkomst Nederlandwordtanders/Live #3 NU op 30 oktober in Den Haag over de architectuur van de nieuwe realiteit.
Wouter Valkenier 
Architectuur van de nieuwe realiteit, Wouter Valkenier
> website

Een andere kijk op dijkversterking



Antea Group, HKV Lijn in Water en H+N+S Landschapsarchitecten voerden een onderzoek uit om een passende oplossing te vinden voor de waterveiligheid van Marken. Hierin wordt op een vernieuwende manier gezocht naar een maatwerkoplossing die recht doet aan de bijzondere kwaliteiten van het gebied.
Gepke Heun 
Marken: een andere kijk op dijkversterking , Gepke Heun
> website

3D Print Canal House



'DO! 'Research & Design by Doing' is het motto van het 3D Print Canal House. Een publiek toegankelijk ‘Research & Design by Doing’ project, waar een internationaal cross-sectoraal team gezamenlijk werkt aan het 3D printen van een grachtenpand om zo tot nieuwe innovatie te komen in de bouw.
Hedwig Heinsman 
3D print houses, Hedwig Heinsman
> website

De flat



Sloop of hoop voor de laatste originele Bijlmerflat Kleiburg. Voor het behoud van Kleiburg worden 500 appartementen verkocht als klushuis. De appartementen zijn spotgoedkoop maar worden casco opgeleverd.

Elies Koot, 2014

"Natural enthusiasm, thinking and doing and collaborating for an outcome that matters make me a super promoter."
> website




MedicijnFabriek is een laagdrempelig kunstproject waarin gezondheid, sociale cohesie, verantwoordelijkheid en de zorg voor elkaar en de natuur centraal staan.
Martijn Engelbregt 
De MedicijnFabriek, Martijn Engelbregt
> website



Eva Gladek sprak tijdens de bijeenkomst Nederlandwordtanders/Live #2 Nationaal op 11 september over de Clean Tech Playground.
Eva Gladek 
Clean Tech Playground, Eva Gladek
> website

Afval geeft energie



Lara van Druten sprak tijdens de bijeenkomst Nederlandwordtanders/Live #2 Nationaal op 11 september over afval en energie.
Lara van Druten 
Afval geeft energie, Lara van Druten
> website

Dakpark Rotterdam



Dakpark Rotterdam ligt op een oud spoorwegemplacement , op negen meter hoogte bovenop het dak van een winkelboulevard. Het 1 kilometer lange en zo’n 85 meter brede, groene stadspark heeft drie bijzondere plekken: de mediterrane tuin, de speeltuin en de buurttuin. Cruciaal bij de totstandkoming was de betrokkenheid en inbreng van bewoners.
Els Desmet 
Dakpark Rotterdam, Els Desmet
> website

De Ceuvel



Het vervuilde terrein van een verlaten scheepswerf in Amsterdam-Noord wordt ontwikkeld tot een actieve en creatieve broedplaats. De groep van initiatiefnemers, bouwers en ondernemers geven daarmee niet alleen vorm aan een gezamenlijke ambitie maar ook geven ze over tien jaar de grond weer een stukje schoner terug.
Sascha Glasl 
De Ceuvel, Sascha Glasl
> website




Een oplossing voor 1,4 energievretende Nederlandse rijtjeshuizen, dat biedt het project Prêt-à-Loger‏ van de TU Delft. De huizen uit de zestiger jaren worden voorzien van een tweede huid. Daarmee worden ze energieneutraal en krijgen ze meer ruimte, zonder de kwaliteit aan te tasten.
Andy van den Dobbelsteen 
> website




CitizenM is een Nederlandse hotelgroep die hun eerste hotel opende op Schiphol airport in 2008, gevolgd door Amsterdam City in 2009, citizenM Glasgow in 2010, citizenM London Bankside in 2012 en citizenM Rotterdam in 2013. CitizenM Times square is het zesde hotel dat open gaat en zal de eerste zijn in Noord Amerika.
Erikjan Vermeulen 
Citizen M, Erikjan Vermeulen
> website

Form follows Energy



Op het Marina Strand in Barcelona staat een bijzonder paviljoen. Het ‘Endesa Pavilion’ is een prototype van een zelfvoorzienend zonne-energie-gebouw en een manifest voor het nieuwe paradigma: ‘form follows energy.’
Rodrigo Rubio 
> website

Polderdak Zuidas

Het klimaat verandert. Winters worden kouder, zomers warmer en stortbuien heftiger. In steden wordt het steeds lastiger om buien goed op te vangen en af te voeren. Het innovatieve concept Polderdak biedt een rendabele oplossing die zorgt voor waterberging op daken in dichtbebouwde gebieden. Op 24 oktober is als eerste pilot het Polderdak Zuidas geopend, op het dak van Broedplaats Old School aan de Amsterdamse Kop Zuidas.

Sacha Stolp 
> website

Mini Mall



De Mini Mall, gevestigd in de eerste zeven bogen van het voormalige Station Hofplein, is het eerste resultaat van de transformatie en herbestemming van het monumentale spoorwegviaduct de Hofbogen in Rotterdam Noord. De Mini Mall is een nieuwe creatieve hotspot in Rotterdam en bestaat uit een compacte shopping mall met creatieve retail, koffiebar, een jazzpodium en restaurants.
Simone Rots 
> website




Zecc en watertorens gaan al tien jaar goed samen. De watertoren in Soest was hun eerste opdracht en werd een ruimtelijk woon-spektakel over negen bouwlagen. Het won de watertorenprijs en werd onder meer gepubliceerd in het Jaarboek Architectuur in Nederland.

Bart Kellerhuis 
> website

Huis van Overvloed



Er is teveel op deze wereld. Het ligt alleen te vaak onbenut op de verkeerde plek. Als we al deze sociale overwaarde slim met elkaar verbinden en nieuw leven inblazen dragen we bij aan een waardevollere omgeving, een afnemende wegwerpcultuur en daarmee een duurzamere wereld. Voor het ontwerp van het Huis van Overvloed vormde niet zozeer een ruimtelijke behoefte, locatie of PVE het vertrekpunt maar een geconstateerde maatschappelijke trend: sociale overwaarde.
Ralf van Tongeren 
> website




De zoektocht naar een impuls voor het imago van de wijk Klarendal, in combinatie met de aanwezigheid van veel startende kunstenaars en modeliefhebbers in Arnhem, leidde tot een gouden greep. Klarendal werd omgedoopt tot Modekwartier. Panden werden opgeknapt en rond de veertig startende modeondernemers met hun ateliers ondergebracht in de plinten van de twee belangrijkste economische wijkassen. Ook werd flink geïnvesteerd in de openbare ruimte en wijkoverschrijdende functies zoals cafés, restaurants en een modehotel. De thematische aanpak en de koppeling tussen een sociaal probleem en de creatieve sector maken dit project tot een zeer innovatieve gebiedstransformatie. In 2011 werd aan de transformatie van Klarendal de Gulden Feniks voor gebiedstransformatie toegekend en in 2013 de Gouden Piramide.
Berry Kessels 
> website

De Luchtsingel



De Luchtsingel is een eigen initiatief van ZUS in het kader van de vijfde Internationale Architectuur Biënnale Rotterdam (IABR). Het project wordt volledig gecrowdfund. In ruil voor een bescheiden financiële bijdrage krijg je een plank op de brug met je eigen naam erop. Zo groeit stapsgewijs een 350 meter lange voetgangersbrug van het Centraal Station naar de Hofbogen.
Elma van Boxel 
> website

89. Common Fence



Braakliggend terrein is vaak niet toegankelijk gebied, gekenmerkt door zandvlakte sen afgezet met hekken om indringers buiten te houden. De spanning tussen toegankelijk en niet toegankelijk wordt door space&matter onderzocht door braakliggend terrein openbaar te maken. Niet lukraak openstellen, maar de meerwaarde van de tijdelijke toegankelijkheid te tonen.
Marthijn Pool 
> website

'Greening' the City



Mini Golf at the Harbour Club parking lot. Hoe kunnen we leven brengen in de ‘stedelijke woestijn’?
Kamiel Klaasse 
> website

Smart Highway



Technologie en natuur zijn geen gescheiden werelden. Daan Roosegaarde laat ons dat op inspirerende wijze zien. Deze 'hippie met een businessplan’ maakt interactieve landschappen die reageren op beweging en aanraking. Nieuwe interactieve natuur: die mooi, functioneel en duurzaam is.
Daan Roosegaarde 
> website

Ecologisch Energie Netwerk



Nu onze energieproductie duurzamer wordt, kan ook haar transport groener. Het maaiveld onder het elektriciteitsnet heeft de potentie om een samenhangend ecologisch netwerk en een waardevolle recreatieve structuur te vormen. In de verre toekomst kan het hoogspanningsnet uitgroeien tot een groot Nationaal Park en ontbrekende schakels invullen in een wijdvertakt Europees ecologisch netwerk. Energiebedrijven, provincies en gemeenten reageerden enthousiast op het concept. Een coalitie om de eerste kilometer Ecologisch Energie Netwerk (EEN) te realiseren is in de maak.

Peter Veenstra 
> website

De Noorderparkbar



De Noorderparkbar, ontworpen en gebouwd door een samenwerkingsverband van Bureau SLA en Overtreders W, is het eerste gebouw van Nederland dat 100% marktplaats is. Alle bouwmaterialen zijn hier tweedehands gekocht. Het is een uitbreiding op de Noorderparkkamer, die door zijn eigen succes te klein werd. Als oplossing is gekozen voor een mix van pragmatisme, idealisme en avontuur. Naast de materialen zijn ook de verhalen van de verkopers verzameld en gebundeld op de site. Zo heeft niet alleen het materiaal een nieuw leven gekregen, maar blijft ook de herinnering bewaard. (Foto's: Jeroen Musch)
Peter van Assche 
> website




Het Glamourmanifest: Kickstarter en katalysator voor de transformatie van een monofunctioneel werkgebied tot een sprankelende stadswijk. Ludiek en serieus. Creatief en resultaatgericht. Saskia Beer lanceert in kantorengebied Amstel III in Amsterdam Zuidoost initiatieven die niet alleen een glimlach oproepen, maar ook bekendheid genereren en zelfs nieuwe vastgoedeigenaren en huurders aantrekken.
Saskia Beer 
Real-time cocreatie in de avontuurlijke stad, Saskia Beer
> website

Brug over het IJ



Het Amsterdamse IJ blijft, ondanks het pontje, een (psychologische) barrière tussen het centrum en noorden van de stad. Een brug is dan ook een oude wens van de stad en de inwoners van Noord, en met de huidige ontwikkelingen in het stadsdeel weer heel actueel. En die verbinding komt er volgens architect Jolijn Valk wel. Zij ontwierp tijdens haar afstuderen een brug over het IJ, als een koker van gebreid staal, die in het midden opent om groot vaarverkeer door te laten. Een brug voor langzaam verkeer, met publieke ruimte voor bijvoorbeeld marktjes of tentoonstellingen. Van fijnmazig breiwerk tot megastructuur. De eerste stappen naar verwezenlijking van deze droom worden nu gezet...
Jolijn Valk 
Niemandsland boven het IJ , Jolijn Valk
> website




Op 1 juli 2013 zal het voormalige Shell laboratorium in Amsterdam Noord (Overhoeks) getransformeerd zijn tot een creatieve broedplaats voor de high potentials en bedrijven uit de media-technologie. Ontwerpers, audio- en visuele specialisten, game- en softwaredevelopers en internationale (onderwijs)instellingen zullen elkaar hier versterken en tot nieuwe innovaties komen. Het A-lab als nieuwe waardeketen en springplank tot gebiedsontwikkeling.
Marcus Fernhout 
> website

Open Coöp



De Open Coöp is een fysieke en publieke maakplek in de stad. Kleinschalig, maar met grote ideeën en indrukwekkende gevolgen voor een moedige stad. Ideeën en vraagstukken kunnen op deze plek worden getest en verder ontwikkeld. Hier mag gefaald worden, werken verschillende disciplines samen en leveren zij input. Door gewoon te doen ontstaat een kruisbestuiving tussen techniek, kunst en design en wordt het coöperatieve denken voor de kennisindustrie ontwikkeld. De Open Coöp is geïnitieerd door DUS Architects en een jaar geleden van start gegaan als beta testplek. Het is open source en volop in ontwikkeling. Wees welkom!
Hans Vermeulen 
> website




Wongema is een dorpscafé en tijdelijke verblijfplek voor studenten en werkers. In het hoge Noorden. Een café in het midden van een klein dorp en tegelijkertijd een ‘huis aan het eind van de wereld’. Hier kun je, weg uit de dagelijkse context, werken en leren of als dorpsgenoten genieten van een drankje, hapje of cultureel programma, waarin de bezigheden van de tijdelijke gasten dan weer een rol spelen. Dit initiatief van Erik Wong richt zich vooral op individuele creatieve geesten, beleidsmakers, oplossers en op ontwerp- en kunstonderwijs. Wongema zal met regelmaat bevolkt worden door een drietal basisgebruikers: de Design Academy Eindhoven, Gerrit Rietveld Academie Amsterdam en TU Delft. Het koppelen van denken aan doen staat hier centraal.
Erik Wong 
> website

Energie-nota-nul woning



De Energie-nota-nul woning zorgt ervoor dat er in potentie jaarlijks zo’n 14,5 miljard euro – ofwel de optelsom van alle energierekeningen in ons land – vrijkomt als cashflow voor investeringen in de bestaande woningvoorraad. Deze cashflow is aan te wenden voor de verduurzaming van onze totale bestaande voorraad en transformatie van heel wat wijken. Althans wanneer het ‘renovatieproduct’ benaderd wordt als een systeem, en niet als een stapeling van losse bouwproducten. Wooncorporatie De Goede Woning zet met 188 energienotaloze woningen de trend.
Jan Willem van de Groep 
Stroomversnelling, Jan Willem van de Groep
> website




‘Kus & Sloop. 100% lokaal’ is een tijdelijk wijkhotel in de Afrikaanderwijk in Rotterdam. Woningcorporatie Vestia is momenteel bezig met een grootscheepse renovatie van de wijk en nam het initiatief voor deze bijzondere tijdelijke invulling.
Carolien Ligtenberg 
Intro Live#1, Carolien Ligtenberg
Uitro Live#1, Carolien Ligtenberg
> website